Buyuk ajdodlarimiz merosi – butun insoniyatning ma’naviy boyligi
15.05.2014

Samarqand shahridagi Qabullar uyida 15-may kuni “O‘rta asrlar Sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy merosi, uning zamonaviy sivilizatsiya rivojidagi roli va ahamiyati” mavzusida xalqaro konferensiya boshlandi.

Prezidentimiz Islom Karimov tashabbusi bilan tashkil etilgan ushbu xalqaro anjumanda AQSh, Buyuk Britaniya, Italiya, Xitoy, Janubiy Koreya, Germaniya, Yaponiya, Hindiston, Misr, Indoneziya, Saudiya Arabistoni, Kuvayt, Rossiya, Ozarbayjon kabi ellikka yaqin mamlakatdan olimlar, nufuzli xalqaro tashkilotlar rahbarlari, oliy ta’lim muassasalari professorlari, ilmiy markazlar va institutlar mutaxassislari, ekspertlar ishtirok etmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov xalqaro konferensiyaning ochilish marosimida nutq so‘zladi.

YuNESKO Bosh direktorining o‘rinbosari, Osiyo va Tinch okeani mintaqaviy byurosi direktori Xubert Gizen o‘rta asrlar Sharq allomalarining dunyo tamaddunida tutgan o‘rni, ilm-fan va san’at rivojiga qo‘shgan hissasi haqida so‘z yuritdi. Mamlakatimizda milliy qadriyatlarni tiklash, boy tariximizni o‘rganish, fan va ta’lim tizimini rivojlantirishga qaratayotgan e’tibori uchun Prezidentimizga minnatdorlik bildirdi.

Konferensiyada o‘rta asrlar Sharq allomalari va mutafakkirlarining hayoti va ijodi, ularning tarixiy merosi va ilmiy maktablari faoliyati haqida videofilm namoyish etildi.

Davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan istiqlol yillarida buyuk ajdodlarimizning nomlari tiklandi. Ularning hayoti va bebaho merosini o‘rganish, qadamjolarini obod etish va asrab-avaylash borasida ulkan ishlar amalga oshirildi.

Prezidentimiz ta’kidlaganidek, jamiyat taraqqiyotidagi har qanday o‘zgarishlar, yangiliklar, ayniqsa, insoniyat rivojiga katta turtki beradigan jarayonlar, kashfiyotlar o‘z-o‘zidan yuz bermaydi. Buning uchun avvalo asriy an’analar, tegishli shart-sharoit, tafakkur maktabi, madaniy-ma’naviy muhit mavjud bo‘lmog‘i kerak.

Ana shunday ezgu maqsad va tafakkur bilan yashagan xalqimiz jahon taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. Sharqu G‘arbni o‘zaro bog‘lagan, buyuk sivilizatsiyalar tutashgan yurtimiz hududida ilm-fan, madaniyat azaldan rivojlangan. Ayniqsa, o‘rta asrlarda ona zaminimizdan minglab olimu shoirlar, buyuk mutafakkirlar yetishib chiqqan. Ularning matematika, fizika, kimyo, astronomiya, etnografiya, tibbiyot, tarix, adabiyot, axloq, falsafa kabi ko‘plab sohalarga oid asarlari, Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent, Shahrisabz, Termiz va boshqa shaharlardagi qadimiy obidalar butun bashariyatning ma’naviy mulki hisoblanadi.

O‘sha davrdagi eng buyuk mutafakkir olimlardan biri Muhammad Muso Xorazmiydir. Bugun butun dunyo foydalanadigan hisob-kitob amallari, zamonaviy texnologiyalar faoliyati ana shu bobokalonimiz yaratgan qoidalarga asoslanadi.

Butun dunyo Xorazmiyning ilm-fan rivoji yo‘lidagi hissasini yuksak qadrlaydi, uni voyaga yetkazgan zaminga alohida ehtirom bilan qaraydi.

Ahmad Farg‘oniyning “Astronomiya asoslari” nomli asari o‘n ikkinchi asrda lotin va ivrit tillariga tarjima qilingani, keyinchalik Italiya, Germaniya, Fransiya, Gollandiya va AQSh kabi ko‘plab mamlakatlarda qayta-qayta chop etilgani uning naqadar ulkan ahamiyatga egaligini ko‘rsatadi.

Allomaning Yer sharsimon shaklda ekanligi borasidagi qarashlarini oradan sakkiz yuz yil o‘tib amalda isbotlagan mashhur sayyoh Xristofor Kolumb “Er meridianining bir darajasi miqdori haqidagi al-Farg‘oniy hisoblarining to‘g‘riligiga to‘la ishonch hosil qildim”, deya dastxat qoldirgan. O‘n oltinchi asrda Oydagi kraterlardan biriga bobokalonimiz nomi berilgan.

YuNESKO qaroriga muvofiq 1998-yilda Ahmad Farg‘oniy tavalludining 1200-yilligi xalqaro miqyosda nishonlandi. Bu buyuk ajdodimizning jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi, xalqimiz ilmiy salohiyatining yana bir e’tirofi bo‘ldi. Davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan Quva va Farg‘ona shaharlarida mutafakkir haykallari bunyod etildi, Farg‘ona davlat universitetiga Ahmad Farg‘oniy nomi berildi.

O‘rta asrlarda Sharq ilm-fani rivojida Xorazm Ma’mun akademiyasi alohida o‘rin tutgan. Ulkan kutubxona, madrasa, tarjimon va xattotlar maktabi kabi tuzilmalarga ega bo‘lgan bu dargohda yuzdan ortiq allomalar, iste’dodli talabalar ilmiy izlanishlar olib borgan. Abu Nasr ibn Iroq, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Xo‘jandiy, Ahmad ibn Muhammad Xorazmiy va Ahmad ibn Hamid Naysaburiy kabi qomusiy olimlarning umumbashariy tafakkur rivojiga qo‘shgan hissasi beqiyosdir.

Ibn Sino nomi dunyo fani va madaniyati tarixiga zarhal harflar bilan bitilgan. Doimo yashil bo‘lib turuvchi tropik o‘simlik “Avitsenniya” deb atalgan. Ko‘plab mamlakatlarda ko‘chalar, o‘quv va tibbiyot muassasalariga uning nomi qo‘yilgan, alloma sharafiga medal va mukofotlar ta’sis etilgan.

Prezidentimiz Islom Karimov 1998-yil 6-noyabrda YuNESKOning xalqaro Abu Ali ibn Sino oltin medali bilan taqdirlandi. Bu oliy mukofot xalqimizning umumbashariy sivilizatsiya taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi va xizmatining tan olinishi, davlatimiz tomonidan tarixiy, madaniy, ma’naviy merosni asrab-avaylash, sog‘lom va barkamol avlodni voyaga yetkazish borasida amalga oshirilgan ishlarning munosib bahosi bo‘ldi.

YuNESKO shafeligida Xorazm Ma’mun akademiyasining 1000-yilligi nishonlangani, uning faoliyati qayta tashkil etilgani mamlakatimizda ajdodlar xotirasiga, ilm-fan rivojiga qaratilayotgan e’tiborning yorqin namunasidir. Hozir bu qadimiy va navqiron ilm maskanida Xorazm tarixi, uning o‘ziga xos madaniyati, ekologiyasi, yer va suv resurslarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy izlanishlar davom ettirilmoqda.

Mirzo Ulug‘bek yurtimizning bir qator shaharlarida madrasalar qurdirgan, Samarqandda o‘ziga xos ilmiy muhit, hozirgi tilda aytganda, akademiya tashkil etgan. U yerda 200 dan ortiq olim faoliyat yuritgan.

Falakiyot ilmining nazariy va amaliy masalalari to‘la qamrab olingan Ulug‘bekning “Zij”i o‘rta asrlardayoq Osiyo va Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. Yevropalik astronom olimlar uni lotin, fransuz, ingliz tillariga tarjima qilgan, sharhlar bitgan.

“Ziji Ulug‘bek”, “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” nomlari bilan shuhrat qozongan bu asarda 1018 yulduzning o‘rni va holati aniqlab berilgan. Yulduzlarning balandligi va ular orasidagi masofa, quyosh va oyning harakati, ularning tutilish vaqtlari bayon qilingan. Bu hisob-kitoblar zamonaviy texnologiyalar orqali aniqlangan kuzatuv natijalaridan deyarli farq qilmaydi. Masalan, Ulug‘bek hisobi bo‘yicha bir yil 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniyani tashkil etadi. Bugungi kunda bir yil 365 kun 6 soat 9 daqiqa 6 soniyaga teng.

“Bu haqda so‘z yuritar ekanmiz, beixtiyor 1996-yili Parijda YuNESKOning o‘sha paytdagi Bosh direktori Federiko Mayor janoblari bilan bo‘lgan bir suhbat yodimga tushadi, – deb yozadi Prezidentimiz “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida. – O‘shanda janob Mayor Ulug‘bekning ilmiy merosini yuksak baholab, uning yulduzlar harakatiga oid hisob-kitoblari bugungi kunda komputer yordamida tekshirib ko‘rilganda atigi bir necha daqiqaga farq qilishi aniqlandi, degan gapni aytib qoldi. Shunda men unga qarab, yo‘q janob Federiko Mayor, Ulug‘bek xato qilgan bo‘lishi mumkin emas, balki komputerlar xato qilgan bo‘lishi mumkin, degan edim”.

Istiqlol yillarida Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyatini o‘rganish borasida ulkan ishlar amalga oshirildi. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan 1994-yil mamlakatimizda Ulug‘bek yili, deb e’lon qilindi. O‘sha yili Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600-yilligi xalqaro miqyosda keng nishonlandi. Parij shahridagi YuNESKO qarorgohida buyuk allomaning ilmiy merosi va uning ahamiyatiga bag‘ishlangan xalqaro anjuman o‘tkazildi.

Mirzo Ulug‘bek siymosi xalqimiz hayotining ajralmas qismiga aylanib qolgan. Yurtimizda Ulug‘bek nomi berilgan tuman, ma’naviyat maskanlari, mahallalar, ko‘chalar ko‘p. Ota-onalar ezgu niyatlar bilan farzandlariga Ulug‘bekning muborak ismini qo‘yishadi. Bularning barchasi xalqimizning buyuk allomaga cheksiz hurmatidan darak beradi.

Butun dunyoda buyuk ajdodlarimizning so‘nmas dahosiga hurmat-ehtirom, ularning boy ilmiy merosini o‘rganishga qiziqish hamisha yuqori bo‘lgan. Buning tasdig‘ini turli mamlakatlarda ularning hayoti va faoliyati haqida ilmiy va badiiy asarlar yaratilgani, ulug‘ ajdodlarimiz xotirasiga yodgorliklar barpo etilganida ham ko‘rish mumkin. Belgiya va Latviyada Ibn Sinoga, Latviyada Mirzo Ulug‘bekka, Yaponiya, Rossiya va Ozarbayjonda Alisher Navoiyga, Misrda Ahmad Farg‘oniyga o‘rnatilgan haykallar xalqimiz tarixiga chuqur hurmat ifodasidir.

“O‘rta asrlar Sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy merosi, uning zamonaviy sivilizatsiya rivojidagi roli va ahamiyati” mavzusidagi xalqaro konferensiyaning Samarqand shahrida o‘tkazilishi bejiz emas. Zero, bu shahar jahon sivilizatsiyasining qadimiy o‘choqlaridan biridir. Bu yerdagi obidalar, madaniy yodgorliklar ajdodlarimiz dahosidan, olis va buyuk o‘tmishdan so‘zlaydi. Samarqandning go‘zal va so‘lim tabiati, qadimiy va zamonaviy inshootlari butun dunyoni o‘ziga maftun etib keladi.

Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda, Samarqand tuprog‘ining har bir zarrasida ulug‘ bir hikmat bor, har bir ko‘chasi, maydon va xiyobonida salobat, fayzu tarovat bor. Bu qadimiy va hamisha navqiron shaharning har bir g‘ishtida bunyodkor xalqimizning buyuk iste’dodi va mahorati, boqiy qadriyatlari mujassam.

Istiqlol yillarida Samarqand o‘zgacha tarovat va mahobat kasb etmoqda. Sohibqiron Amir Temur tavalludining 660-yilligi, Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600-yilligi munosabati bilan Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Shahar markazida Sohibqiron bobomizning salobatli haykali qad rostladi. Ulug‘bek rasadxonasi va madrasasi qayta ta’mirlandi. Prezidentimiz farmoniga muvofiq 1996-yil 18-oktabr kuni Samarqand shahri Amir Temur ordeni bilan mukofotlandi. Shundan buyon bu kun yurtimizda Samarqand kuni sifatida nishonlab kelinmoqda.

Samarqand tarixini o‘rganish istiqlol yillarida izchillik kasb etdi. Xususan, Afrosiyob tepaliklarida olib borilgan keng ko‘lamli arxeologik tadqiqotlarda shahar arkining eng quyi qatlamlari o‘rganildi. Eramizdan avvalgi VIII-VII asrlarda bunyod etilgan bu devor Markaziy Osiyodagi eng qadimiy mudofaa istehkomi hisoblanadi. Bu yerdan topilgan ko‘hna buyumlar Fransiya ilmiy tadqiqotlar milliy markaziga qarashli laboratoriyada tadqiq qilindi. Tahlillar Afrosiyob ashyolari 2750-yillik tarixga ega ekanini ko‘rsatdi.

YuNESKO Bosh konferensiyasi qaroriga muvofiq, 2007-yilda Samarqand shahrining 2750-yilligi keng nishonlandi. Ushbu qutlug‘ to‘y arafasida boqiy shahar yanada go‘zallashdi. O‘nlab ijtimoiy-maishiy inshootlar, ko‘rkam bog‘lar, xiyobonlar barpo etildi. Amir Temur maqbarasi, Registon maydoni, Bibixonim va Shohi Zinda yodgorliklari hamda Ulug‘bek rasadxonasini bir-biriga bog‘lovchi kichik halqa yo‘lining qurilishi shahar ahli va sayyohlar uchun yana bir qulaylik yaratdi.

Prezidentimiz rahnamoligida Samarqandning asl tarixiy qiyofasini tiklash, iqtisodiy salohiyatini yuksaltirish borasida ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Shahar aholisi va mehmonlarga har tomonlama munosib sharoit yaratish maqsadida barpo etilgan magistral yo‘llar, bog‘u xiyobonlar, ta’lim muassasalari va sport maydonchalari, tibbiyot maskanlari va mehmonxonalar qadim shahar ko‘rkiga ko‘rk qo‘shmoqda.

Samarqand shahrida yana bir muhtasham majmua – Qabullar uyi barpo etildi. Registon maydonida ta’mirlash ishlari amalga oshirildi. Samarqand xalqaro aeroporti va temir yo‘l vokzali atrofi obodonlashtirildi.

Xalqaro anjuman ishtirokchilari Amir Temur maqbarasi, Rasadxona, Afrosiyob va Ulug‘bek muzeylari bilan tanishdi. Ular istiqlol yillarida Samarqand shahrida amalga oshirilgan bunyodkorlik va obodonlashtirish ishlariga yuksak baho berdi.

Anjumanning yalpi majlisida AQShning Jon Xopkins universiteti qoshidagi Markaziy Osiyo va Kavkaz instituti raisi, professor Fredrik Starr, yaponiyalik boburshunos olim, Ryukoku universiteti professori Eyji Mano, Qohira universiteti professori Magida Mahluf, “Abu Ali ibn Sino – Fransiya” uyushmasi prezidenti, professor Mark Bonnel, belgiyalik professor Yul Yanssens, Niderlandiyaning Utrext universiteti dotsenti Vilfrid de Graaf, Yaponiyaning Tokai universiteti professori, sharqshunos olim Masataka Takeshita, Xitoy Fan va texnologiyalar universiteti tarix va arxeologiya fakulteti rahbari, professor Shi Yunli, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Edvard Rtveladze va boshqalar o‘rta asrlar Sharq allomalarining hayoti, ilmiy faoliyati haqida ma’ruza qildi.

Xalqaro konferensiya sho‘ba majlislarida davom etmoqda.


                o`zb   рус   eng
Bugun: 15.10.2019
Qidirish
© 2008 - 2019 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati